Levady Madery to coś więcej niż szlaki turystyczne — to sieć inżynieryjna, która przez wieki kształtowała gospodarkę wyspy, krajobrazy i codzienne życie.
Zbudowane w celu transportu wody z bardziej wilgotnej północy do bardziej suchego południa, levady powstały w XV wieku i stopniowo stały się jednym z najbardziej niezwykłych elementów żywego dziedzictwa Madery.
- Stworzony do nawadniania pól trzciny cukrowej (era „białego złota” Madery)
- Później niezbędny dla winnic i rozwoju produkcji wina Madera
- Dzisiaj: nadal wykorzystywane do nawadniania i produkcji energii wodnej — oraz uwielbiane jako malownicze trasy spacerowe.
Czym są levady na Maderze?
Levada to łagodnie nachylony kanał wodny (często z wąską ścieżką biegnącą wzdłuż niego), przeznaczony do transportu wody na terenie wyspy. Geografia Madery powoduje naturalną nierównowagę: północ jest generalnie bardziej wilgotna, podczas gdy południe jest bardziej suche i historycznie miało więcej terenów rolniczych i większą populację.
Rozwiązanie było genialne w swojej prostocie: przechwytywać wodę tam, gdzie jest jej pod dostatkiem, kierować ją wzdłuż konturów terenu i klifów, a następnie dostarczać na pola, do młynów, a później do elektrowni wodnych. Z biegiem czasu kanały te stały się „trasami”, a trasy te przekształciły się w znane nam dzisiaj szlaki levada.
Często można spotkać się z różnymi danymi dotyczącymi całkowitej długości tras (na przykład około 1400 km w niektórych źródłach lub ponad 2000 km, jeśli uwzględnić rozgałęzienia i mniejsze odgałęzienia). Najważniejsze jest to, że system jest rozległy, obejmuje całą wyspę i historycznie obejmował długie tunele i odcinki wykute ręcznie w klifach.
- Zbudowany na stromym terenie — często wzdłuż odsłoniętych zboczy
- Wykorzystywany najpierw do nawadniania, a następnie również do produkcji energii wodnej.
- Dzięki ścieżce biegnącej wzdłuż wody stały się one znane na całym świecie.
Tradycyjne role — „Levadeiro”
Levady nie były tylko budowane — były zarządzane, konserwowane i codziennie „eksploatowane”. Jedną z najbardziej tradycyjnych ról był levadeiro, odpowiedzialny za utrzymanie przepływu wody, jej sprawiedliwą dystrybucję i konserwację kanałów.
„Na Maderze historia levad łączy się z historią ludzi… sieć levad stanowi niezwykły zabytek…”
Raimundo Quintal (cytowane źródło)W wielu levadach przydział wody odbywał się zgodnie z systemem rotacyjnym — często określanym jako „kolejka wodna” — dzięki czemu różni właściciele gruntów mogli nawadniać swoje działki w określonych porach, co było szczególnie ważne latem i w okresach suszy.
Oprócz dystrybucji wody, levadeiro zajmował się również usuwaniem roślinności, oczyszczaniem krat retencyjnych z zanieczyszczeń, sprawdzaniem bram i małych śluz oraz zapewnianiem, że woda dotrze do każdego punktu poboru na czas — czasami pokonując długie dystanse przed wschodem słońca w trudnym terenie.
Narzędzia, rutyna i odpowiedzialność
W opisach pracy levadeiro wspomina się o prostych, ale praktycznych narzędziach: długim narzędziu do otwierania i zamykania małych bram, kluczach do bram prywatnych posesji, latarniami do pracy we wczesnych godzinach porannych, a nawet urządzeniach pomagających mierzyć czas nawadniania. W niektórych regionach jako sygnał dźwiękowy o dalekim zasięgu używano muszli („búzio”) , aby ogłaszać nadejście kolejki na wodę.
Prawa do wody były poważną sprawą. Spory o dostęp do nich trwały od pokoleń, dlatego też czas i sprawiedliwość były ściśle kontrolowane. Nawet dzisiaj, mimo że system został w wielu miejscach zmodernizowany, idea zarządzania wodą i wspólnego korzystania z niej pozostaje częścią tożsamości Madery.
Od kanałów irygacyjnych po kultowe trasy spacerowe
To, co sprawia, że levady są tak wyjątkowe jako szlaki turystyczne, jest również tym, co sprawiło, że stały się one wyjątkową infrastrukturą: podążają one naturalnym ukształtowaniem terenu wyspy. Oznacza to równomierne nachylenie, ciągłe zmiany scenerii i ścieżki, które prowadzą w głąb miejsc, do których drogi po prostu nie mają dostępu.
Dziś levady pozostają częścią krajobrazu Madery — nadal służą do nawadniania i wytwarzania energii wodnej — a jednocześnie oferują jedne z najbardziej wyjątkowych tras spacerowych w Europie przez las Laurisilva, doliny, tunele i punkty widokowe na klifach.
Oto kilka współczesnych scen w stylu levada, które pozwalają wizualnie połączyć historię z tym, czego doświadczysz na wyspie dzisiaj.
