De levada's van Madeira zijn meer dan alleen wandelpaden — ze vormen een technisch netwerk dat eeuwenlang bepalend is geweest voor de economie, het landschap en het dagelijks leven op het eiland.
Levada's werden gebouwd om water van het nattere noorden naar het drogere zuiden te transporteren. Ze ontstonden in de 15e eeuw en groeiden geleidelijk uit tot een van de meest opmerkelijke stukken levend erfgoed van Madeira.
- Gemaakt om suikerrietvelden te irrigeren (het tijdperk van het 'witte goud' van Madeira)
- Later essentieel voor wijngaarden en de opkomst van Madeira-wijn
- Vandaag: nog steeds gebruikt voor irrigatie en waterkracht — en geliefd als schilderachtige wandelroute
Wat zijn levada's op Madeira?
Een levada is een licht hellend waterkanaal (vaak met een smal voetpad ernaast) dat is ontworpen om water over het eiland te transporteren. De geografie van Madeira zorgt voor een natuurlijke onbalans: het noorden is over het algemeen natter, terwijl het zuiden droger is en van oudsher meer landbouwgrond en bevolking had.
De oplossing was briljant in zijn eenvoud: water opvangen waar het in overvloed aanwezig is, het langs contouren en kliffen leiden en het naar velden, molens en later waterkrachtcentrales brengen. Na verloop van tijd werden deze kanalen "routes" — en die routes werden de levada-wandelingen die we vandaag de dag kennen.
Er worden vaak verschillende totalen genoemd (bijvoorbeeld ongeveer 1400 km in sommige bronnen, of meer dan 2000 km wanneer uitbreidingen en kleinere zijtakken worden meegerekend). Het belangrijkste is dit: het systeem is enorm, strekt zich uit over het hele eiland en omvatte vroeger lange tunnels en met de hand uitgehouwen stukken langs de kliffen.
- Gebouwd op steil terrein — vaak langs blootgestelde hellingen
- Eerst gebruikt voor irrigatie, daarna ook voor waterkracht
- Dankzij het wandelpad langs het water zijn deze wandelingen wereldberoemd geworden.
Traditionele rollen — de 'Levadeiro'
De levada's werden niet alleen aangelegd, maar ook beheerd, onderhouden en dagelijks 'geëxploiteerd'. Een van de meest traditionele functies was die van levadeiro, die verantwoordelijk was voor het laten stromen van het water, de eerlijke verdeling ervan en het onderhoud van de kanalen.
"Op Madeira is de geschiedenis van de levada's verweven met de geschiedenis van de mensen... het levada-netwerk is een verbazingwekkend monument..."
Raimundo Quintal (geciteerde bron)In veel levada's volgde de toewijzing van water een rotatiesysteem – vaak omschreven als 'waterbeurten' – zodat verschillende landeigenaren hun percelen op specifieke tijdstippen konden irrigeren, wat vooral belangrijk was in de zomer en tijdens droge periodes.
Naast de waterdistributie verwijderde de levadeiro ook vegetatie, verwijderde hij puin uit retentieroosters, controleerde hij poorten en kleine sluizen en zorgde hij ervoor dat het water op tijd elke afvoer bereikte — soms liep hij daarvoor voor zonsopgang lange afstanden over moeilijk begaanbaar terrein.
Gereedschap, routine en verantwoordelijkheid
Verslagen over het werk van de levadeiro maken melding van eenvoudige maar praktische gereedschappen: een lang werktuig om kleine poorten te openen en te sluiten, sleutels voor poorten van privé-eigendommen, lantaarns voor de vroege uurtjes en zelfs apparaten om de irrigatietijd te helpen meten. In sommige gebieden werd een schelp ("búzio") gebruikt als geluidssignaal met een groot bereik om aan te kondigen dat het tijd was om water te halen.
Waterrechten waren een serieuze zaak. Er waren al generaties lang geschillen over de toegang tot water, en daarom werden timing en eerlijkheid streng gecontroleerd. Zelfs vandaag de dag, nu het systeem op veel plaatsen gemoderniseerd is, blijft het idee van waterbeheer en gedeeld gebruik deel uitmaken van de identiteit van Madeira.
Van irrigatiekanalen tot iconische wandelingen
Wat levada's zo bijzonder maakt als wandelroutes, is ook wat ze zo bijzonder maakte als infrastructuur: ze volgen de natuurlijke contouren van het eiland. Dat betekent gelijkmatige hellingen, voortdurend veranderende landschappen en paden die je diep naar plaatsen brengen waar wegen simpelweg niet kunnen komen.
Vandaag de dag maken levada's nog steeds deel uit van het werkende landschap van Madeira – ze worden nog steeds gebruikt voor irrigatie en waterkracht – en bieden ze tegelijkertijd enkele van Europa's meest unieke wandelingen door Laurisilva-bossen, valleien, tunnels en uitzichtpunten langs kliffen.
Hier zijn een paar moderne scènes in levada-stijl om de geschiedenis visueel te verbinden met wat je vandaag op het eiland zult ervaren.
